Yeni Zelanda Güneybatı Pasifik Okyanusunda, iki büyük ada ve birçok küçük adalar üzerinde kurulmuÅŸ, 34°25’-47°17’ güney enlemleri ve 166°27’-178°35’ doÄŸu boylamları arasında yer alan bir güney yarım küre ülkesi. ...
Güneybatı Pasifik Okyanusunda, iki büyük ada ve birçok küçük adalar üzerinde kurulmuÅŸ, 34°25’-47°17’ güney enlemleri ve 166°27’-178°35’ doÄŸu boylamları arasında yer alan bir güney yarım küre ülkesi.TarihiYeni Zelanda adalarına ilk yerleÅŸenler 1500 yıl önce DoÄŸu Pasifik Okyanusu adalarından gelen Maorilerdir. Maoriler, bir Polinezya grubu kavimdir. Maorilerin adalara yerleÅŸmesi 14. yüzyıla kadar devam etti. Yeni Zelanda’ya ilk ulaÅŸan Avrupalı, Danimarkalı Abel Tasman’dır. Tasman 1642’de buraya geldi. Bundan sonra Ä°ngiltereli Kaptan James Cook 1769’da Ãœlkenin kıyılarını dolaÅŸtı. Bu tarihten sonra ülke Ä°ngiltere’nin kontrolü altına girdi. 1840 ve 1860 yıllarında yerlilerle birçok çatışmalar oldu. Maoro harpleri 1870 yılında tamamen kesildi. Böylece adalar Ä°ngiltere’nin kolonileri arasına girdi. Yeni Zelanda kolonisi 1907 yılında, Ä°ngiliz Milletler Cemiyeti içerisinde bir dominyon oldu.

Birinci Dünya Harbinin patlak vermesiyle, Yeni Zelanda, Ä°ngiltere yanında savaÅŸa katıldı. Avustralyalı ve Yeni Zelandalı askerlerden kurulmuÅŸ ANZAC (Australian and New Zealand Army Corps) Kolorduları Çanakkale’de Osmanlı ordusu karşısında bozguna uÄŸradı. 17.000 ölü ve 50.000 yaralı ile kaçmak zorunda kaldı. Yeni Zelanda birlikleri Ä°kinci Dünya Harbi esnasında Alman (1942) ve Ä°talyan (1944) ordularına karşı da savaÅŸarak hezimete uÄŸradı.

Ä°kinci Dünya Harbinden sonra 1951 yılında ABD ve Avustralya ile karşılıklı Güvenlik AntlaÅŸması imzalayan Yeni Zelanda hükümeti Kore, Malezya ve Vietnam karışıklıklarına asker gönderdi. Ä°ngiltere’nin desteÄŸiyle Singapur ve Malezya’ya birliklerini yerleÅŸtirdi. Böylece kısmen bölgenin kontrolü Yeni Zelanda ve Ä°ngiltere tarafından saÄŸlanmış oldu. Yeni Zelanda, Ä°ngiltere’ye baÄŸlı monarÅŸik bir idareyle yönetilir.Fiziki YapıYeni Zelanda güneybatı Pasifik Okyanusunda biri kuzeyde diÄŸeri güneyde olmak üzere iki büyük adadan meydana gelmiÅŸtir. Civardaki küçük adalar da dahil toplam yüzölçümü 267.844 km2dir. En yakın komÅŸusu olan Avustralya’nın 1930 km kadar doÄŸusunda kalır.

Yaklaşık olarak bir dikdörtgene benzeyen GüneyAdasının güneybatı ucundan kuzeydoÄŸu ucuna olan mesafesi aÅŸağı yukarı 800 km’dir.

Adanın batısını boydan boya Güney Alp DaÄŸları örtmüştür. Güney Alplerin en yüksek tepesi olan Cook Dağı yaklaşık 3764 m’lik yüksekliÄŸiyle ülkenin de en yüksek noktasıdır. DaÄŸlar kıyıdan 32 km kadar içerdedir. Güney Alplerin üzerinde yaklaşık 16 tane tepe vardır. Bunların en alçağı 3048 m civarındadır. Alplerin doÄŸu yamaçlarında birçok buzul göl bulunur. Bunlardan Tasman, Fox ve Josef buzulları en geniÅŸleridir. Ãœlkede birçok irili ufaklı göl ve nehir mevcuttur. En geniÅŸ göl Te Anau’dur. Yaklaşık 344 km2 olup, uzunluÄŸu 61 km ve geniÅŸliÄŸi 10 km’dir. Güney Adasındaki baÅŸlıca büyük nehirler: Rakaia, Waimakariri ve Clutha’dır. Batı kıyılarında yeralan fiyordlar ve ÅŸelaleler ülke manzarasına ayrı bir özellik katmaktadır. Dünyanın dördüncü büyük ÅŸelalesi Sutherland da buradadır. Alplerin doÄŸusu adanın doÄŸu kıyısına kadar uzanan Canterbury yaylası ile kaplıdır. Foveaux BoÄŸazıyla Güney Adasından ayrılan Stewart Adası yaklaşık 1700 km mesafededir.

Cook Boğazından yaklaşık 22 km kuzeyde Kuzey Adası bulunur. Tahminen 114.489 km2 bir alana sahiptir. Adanın ortasından Tongariro, Ngauruhoe ve Ruapehu adlarındaki faal volkanik dağlar bulunmaktadır. Batı kıyısındaysa yaklaşık 2400 m yüksekliğindeki Egmont Dağı da faal bir volkanik dağdır. Bu dağın kuzeyinde dev mağaralar vardır. Tabii olarak kireçtaşlarından meydana gelmişlerdir. Adanın Rotorua bölgesinde ve civarındaki sıcak su kaynakları sürekli gaz ve buhar çıkarırlar. Öyle ki, nehirden tutulan balık biraz ilerdeki kaynağa daldırılıp pişirilebilir. Adanın bu bölgesi soğuk ve sıcak mevsimleri aynı anda üzerinde bulundurur. Kuzey Adasının termal ve volkanik bölgelerinde Taupo Gölü yaklaşık olarak 616 km2dir. Ülkenin en uzun nehri Waikato kuzeyde Taupo Gölüne doğru akar ve yaklaşık 425 km uzunluğundadır. Adadaki mevcut ovalar genellikle fazla yüksek değildir. Bunlardan Taranaki, Manawatu ve Wairarapa ovaları en genişleridir. Doğu kıyılarında bulunan Plenty, Hawkes ve Poverty körfezleri birer tabii limandır.

Yeni Zelanda’nın Stewart Adasından baÅŸka birçok irili ufaklı adaları mevcuttur. Bunlardan baÅŸlıcaları Chatham, Campbell, Kermadec, Snares, Auckland, Antipodes, Baunty, Niue ve Tokelau adalarıdır.Ä°klimSıcak ve nemli Pasifik havası ve deÄŸiÅŸen Antarktika havası kuru, Avusturalya kıta havasıyla karışmak sûretiyle, Yeni Zelanda üzerine alçak-basınç ve yüksek basınç hava akımlarının gelmesine sebep olurlar. Okyanus içinde yer alması sebebiyle, Yeni Zelanda aşırı sıcaklık farklarına ve yaz kuraklığına maruzdur. Auckland bölgesinde ortalama sıcaklık 16°C iken Güney Adasında invercargill civarında 10°C kadardır. Pasifik Okyanusu ve mevcut tabii kaynaklar ülke iklimine önemli ölçüde tesir etmektedir.

Ãœlkenin batı kıyısı, doÄŸu kıyısına göre daha çok yağış alır. Mesela Kuzey Adasında batı kıyısında bulunan New Plymauth bölgesi yaklaşık yılda 142 gün yağış alır ve ortalama yağış miktarı 1565 mm’dir. Aynı enlemde yer alan Napier bölgesi ise doÄŸu kıyısında olup, Ortalama 780 mm yağış alır. Yağış süresi ise 92 gün kadardır.

Yeni Zelanda ekvatorun güneyinde yer aldığı için Kuzey Yarımküreye göre mevsimler farklı geçer. Kuzeyde yaz sıcaklığı insanı bunaltırken, Yeni Zelanda’da kayak yapılır.Tabii KaynaklarıYeni Zelanda topraklarının yarısına yakın bir bölümü yeÅŸil alanlarla örtülüdür. Sadece dörtte bir kadar arazi kayalık ve çoraktır. Geri kalan alanlar ormanlarla kaplıdır.

Nehirler, göller ve tabii gaz ve buhar kaynakları ülke için çok önemlidir. Nehirler çok kısa ve çok hareketlidir. Göllerle birlikte önemli elektrik kaynaklarını teÅŸkil ederler. Ãœlkenin en büyük hidroelektrik santralı Manapouri Gölü üzerinde olup, bir milyon kilowatlık kapasitededir. Bu santral sayesinde Avustralya’dan gelen boksit filizinden alüminyum elde edilir. Yeni Zelanda yeraltı kaynakları bakımından zengin bir ülkedir. Kömür, kireçtaşı, altın, petrol, tabii gaz ve demir baÅŸlıca minerallerdir.

Ãœlkenin ormanları diÄŸer önemli bir tabii kaynaktır. Dünyada pek eÅŸine rastlanmayan cinste aÄŸaçlarla doludur. Bunlardan en meÅŸhuru Yeni Zelanda’ya mahsus Kauri aÄŸacıdır. Bu ormanlar birçok hayvan ve çeÅŸit çeÅŸit cinste kuÅŸlarla doludur. Bunlardan uçması olmayan, kısa gagalı kiwo kuÅŸu, Yeni Zelanda’nın sembolüdür. Ãœlkede en çok koyun ve sığır yetiÅŸtirilir. Bütün boÅŸ yeÅŸil sahalar hayvancılığa ayrılmıştır. Ãœlkede bol miktarda kırmızı geyik yaÅŸar.

Yeni Zelanda’da mevcut yeraltı buhar kaynakları çok önemli bir gelir kaynağıdır. Bu buharlar ile türbünler çevrilmek sûretiyle, elektrik enerjisi üretimi arttırılmıştır. Dünyada sadece Ä°talya, Ä°zlanda, Meksika ve Japonya’da mevcut bulunan tabii buharlı elektrik santrallarının bir benzeri de Yeni Zelan’dadaki Wairakei santralıdır.Nüfus ve Sosyal HayatYeni Zelanda’nın yaklaşık 3.481.000 olan nüfûsunun çoÄŸu gençtir. Nüfus yoÄŸunluÄŸu 13 kiÅŸi kadardır. Yeni Zelanda nüfûsunu esas olarak iki tip insan grubu meydana getirir. Bunlardan birincisi yerli Maori halkıdır. DiÄŸeri ise, ülkeye sonradan gelmiÅŸ bulunan Avrupalı beyazlardır. Bugün bu ayırım pek fark edilemeyecek seviyededir. Avrupalılar umûmiyetle Ä°ngiliz, Ä°rlanda veya Ä°skoç kökenlidir. Önceleri Maori nüfûsu pek fazlaydı. Fakat adalardaki Ä°ngilizlerin kolonileÅŸtirme siyaseti sonunda yerli mevcudu azaldı. ÇoÄŸu savaÅŸlarda öldü. Bu arada Rusya, Polonya, Almanya, Vietnam ve Åžili’den birçok sürgüne gelen veya kaçarak yerleÅŸenler de nüfûsun bir bölümünü meydana getirmektedir.

Nüfûsun % 83’üne yakın bir bölümü ÅŸehir hayatı yaÅŸar. Kırlarda yaÅŸayanlar ise genellikle tarım ve hayvancılıkla uÄŸraşır.

Halkın maddi refah seviyesi yüksek durumdadır. Her çeşit kara, su ve deniz sporları herkes tarafından yapılabilmektedir.

Resmi dil Ä°ngilizcedir, Maori lisanı ise unutulmamış olup, halen konuÅŸulmaktadır. Çok az da olsa Çince ve Hintçe konuÅŸan gruplar vardır. Yeni Zelanda’nın din yapısı da tıpkı etnik yapısı gibi karışıktır.Nüfûsun % 55’inden fazlası Protestandır. Ayrıca Angalikan, Katolik, Yahûdi, yerli inanışlara mensup kiÅŸiler mevcuttur. Ä°slamiyet ülkede yeni tanınmış olup, hızla yayılmaktadır.

Ãœlkenin eÄŸitim düzeyi çok yüksektir. Okuma-yazma bilenlerin oranı hemen hemen % 99’a ulaşır. 6-15 yaÅŸ arası mecburi öğrenime tabidir. Dünyada en çok gazete basılan ülkelerden biridir. Her bin kiÅŸiden 400’ü gazete satın almaktadır.Siyasi HayatYeni Zelanda bir parlamenter-demokratik monarÅŸi idareye sahiptir. Resmi devlet baÅŸkanı Ä°ngiltere Kraliçesidir. Kraliçeyi, ülkede genel bir vali temsil etmektedir. Hükümet baÅŸkanı aynı zamanda Maliye Bakanlığı görevini de sürdürür.

Ä°dari olarak dört ile üç kazaya, 132 nahiyeye ve 96 köye ayrılmıştır. Ãœlkenin anayasası mevcut deÄŸildir. Ãœlke parlamentosu 96 üyeden meydana gelir. Meclis üç yılda bir yeniden seçilir. BaÅŸbakan ve hükümet kabinesi meclis içinden çıkar.EkonomiYeni Zelanda genellikle yumuÅŸak bir iklime ve az fakat verimli topraklara sahiptir. Bu yüzden ülke bir “tarım” ülkesi kabul edilir. BuÄŸday, arpa ve yulaf en önemli tarım ürünleridir. Hayvancılık oldukça geliÅŸmiÅŸtir. Koyun ve sığır yetiÅŸtiriciliÄŸi bakımından dünyanın sayılı ülkelerinden biridir. Yaklaşık olarak 9 milyon hektarlık çayır ve otlak alanlar bu alanın geliÅŸmesinde önemli bir rol oynar. Bu yüzden ülkede et ve süt endüstrisi çok geliÅŸmiÅŸtir.

Ãœlke endüstri bakımından da geliÅŸmiÅŸtir. Ä°ngiltere ile olan ticari münasebetleri endüstri sektörünün kontrolünü Ä°ngiltere’ye vermiÅŸ durumdadır. BaÅŸlıca endüstri alanları gıda, tekstil, kağıt, çelik, petrol, petrol ürünleri ve alüminyumdur. Ãœlke nüfûsunun % 35’ine yakın bir bölümü endüstri ve ticaret alanında çalışmaktadır.

Ülke etrafı tamamen okyanus ile çevrilmiştir. Bu yüzden balıkçılık çok önemli bir gelir kaynağı olmuştur. Kılıçbalığı ve tonbalığı bol miktarda avlanmaktadır. Ayrıca balina avcılığı da yapılmaktadır.

Orman ürünleri ülkenin diğer önemli bir gelir kaynağıdır. Ormanlardaki mevcut ağaçlar dünyada nadir yetişen ağaçlardır. Hemen hemen hepsinin kerestesi çok kıymetlidir. Daha çok kauri, sedir ve kozalaklı ağaçlar mevcuttur. Ormanlarda yetişen çeşitli cinsteki süs kuşları önemli bir ihraç maddesidir.

Yeni Zelanda’da madencilik endüstrisi bir hayli geliÅŸmiÅŸ durumdadır. En çok kömür ve tabii gaz elde edilmektedir. Petrol ülke ihtiyacının sadece % 3’ünü karşılayacak durumdadır. Geri kalan ihtiyacı için dışarıya baÄŸlıdır. Avustralya’dan ithal edilen boksit cevherinden alüminyum elde edilir. Yeni Zelanda çok zengin nehir, göl ve tabii kaynaklara sahiptir. Bu yüzden hidroelektrik santrallarının sayısı ve kapasitesi oldukça fazladır. Cook BoÄŸazında inÅŸa edilmiÅŸ sualtı kanalları sayesinde Güney Adasında elde edilen her çeÅŸit enerji Kuzey Adasına ulaÅŸtırılır.

Yeni Zelanda’da deniz, hava ve demiryolu ulaşımı oldukça geliÅŸmiÅŸ durumdadır. Auckland, Wellington, Tauranga, Dunedin ve Whangarei limanları ülkenin ekonomisini üzerinde taşıyan limanlardır. Auckland, Christchurch ve Wellington ÅŸehirlerinde üç tane milletlerarası hava alanı mevcuttur. Cook BoÄŸazı üzerinden feribot, denizkayağı ve sualtı kanal ulaÅŸtırması yapılmaktadır.

Yeni Zelanda daha çok İngiltere, Avustralya, ABD, Japonya ve Uzak Doğu ülkeleriyle ticari münasebetlerde bulunur. Et, süt, yün, kürk, deri ve balık en önemli ihraç ürünleridir. Ayrıca kereste, çeşitli cinste hayvanlar, meyve, konserve ve canlı hayvan ihracatı da yapılır. Buna karşılık boksit, demir, çelik, petrol, petrol ürünleri, plastik eşyalar, otomobil ve makine satın almaktadır.

Turizm, Yeni Zelanda için önemli bir gelir kaynağıdır. Dağ sporları özellikle kayak ve su sporları en önemli turizm kaynaklarıdır. Ülkenin tabii gaz kaynakları, göller ve kıyıları tabiat manzarasına ayrı bir güzellik katmakta ve her yıl çok sayıda turist çekmektedir.