Çay, her birimiz için ne ifade ediyor? 5 bin yıllık bu efsanevi ürünün Türkiye'deki üretimi daha yüz yılı bulmadı. Ama dünyanın en fazla çay tüketen insanları olduk.
Sabah kahvaltısından, beş çayından veya sohbetlerden çayı çıkardığınızda ne hissedersiniz?

Biraz tarih yolculuğu yapalım. İlk önce Çin imparatorları ilaç olarak kullanmaya başlıyor. Binlerce yıl sonra 6. yüzyılda Japonlar işi öğrenip ritüelle sunmaya başlıyorlar. Oradan ünü Hindistan'a ve bütün dünyaya yayılıyor.

Çin dışında ilk üretimine 1825 yılında Hindistan'ın Assam bölgesinde başlanıyor. Bugün Seylan çayı denilen üretim ise 1869 yılında Sri Lanka'da kahve ağaçları kesilip daha kârlı çay üretimine geçilmesiyle oluyor.

Dünyanın ilk çay markası Lipton ve hâlâ liderliğini sürdürüyor. Türkiye'ye 1989 yılında poşet çayı getiren Lipton, üç fabrikası ve pazar payı ile önemli bir oyuncu. Lipton yöneticileriyle hafta sonu Rize'ye gittik, çay bahçelerinde filizleri topladık, üreticilerle konuştuk, fabrikadaki üretim sürecini takip ettik ve Ayder Yaylası'nda çayla ilgili birçok şey öğrendik.

Bazılarını sizinle paylaşmak istiyorum.

Sudan sonra dünyada en çok tüketilen sıvının çay olduğunu hatırlatıyorum. Doğu Karadeniz ekonomisinin bel kemiği de çaydır. Türkiye'nin en önemli kamu tekeli de çayla ilgili Çaykur'dur. Çay pazarının yüzde 83'ü dökme çaydan oluşuyor. Dökme çay pazarının lideri ise yüzde 48 payla Çaykur.

Özel sektörde lider durumundaki Lipton bardak ve demlik poşette de lider durumunda.

Son yıllarda yeni aktörler giriyor. Sabancı Grubu Deren ile büyük atak yaptı ama istediği sonucu alamadı. Ülker, önceki hafta Almanya'nın en büyük çay markası Milford ve Mesmer'in sahibi Laurens Spethmann Holding ile ortaklık görüşmelerine başladı. Grubun, aynı zamanda Obaçay, Deren ve Doğa Bitkisel Ürünler'le ilgindiği de açıklandı.

Geçen yıl, Coca Cola'nın Doğadan markasını almak için görüşmeler yaptığı da açıklanmıştı.

Yani pazarda ciddi bir hareket var ve olmaya devam edecek. Türkiye'deki çay sektörünün kamuda olması ve yüksek gümrük duvarları arkasında üretimin sağlıklı rekabet ortamı sağlamadığını düşünüyorum. Rekabet koşullarının serbestleşmesinden sonra daha yoğun hareketler yaşanabilir.

İşin önemi, sadece en çok tüketilen içecek olmasından kaynaklanmıyor. Çay, doğal bir ürün ve paketlenme sürecinin her aşamasında bu doğallık korunuyor. Sağlıklı, vazgeçilmez ve keyifli bir içecek.

Beyaz, sarı ve kırmızı olması fark etmiyor. Hepsi aynı bitkiden ve doğallık arz ediyor.

Çayla ilgili en dramatik durum bence şudur: Sri Lanka'da, Kenya'da günde 55 cente yani 1 lira yevmiye bile olmayan paraya işçi çalıştırılıyor. Yani en önemli üretici noktalarında acımasız bir üretim var. Küreselleşme içinde rekabeti bozan bir dengesizlik var.

Uzun vadede Türkiye'deki üretimde de sıkıntılar doğabilir. Çay markaları, insan haklarına ters uygulamalara fırsat vermemeli ve katma değer üretmelidir.

Yani katma değeri yüksek üretimler, paketlemeler ve hizmetler bundan sonra daha fazla düşünülmelidir.

Türkiye'de insanların yüzde 96'sı her gün çay içiyor. Bu kadar faydalı, doğal ve yaygın bir ürünle ilgili hiç mağaza zinciri duydunuz mu? Unutamadığınız çayı nerede içtiniz, en güzel servisi hangi çay ocağında aldınız? Kahvehaneniz, kafeniz var ama çayhaneniz var mı?

Tadıyla, markasıyla, servisiyle çayı daha çok konuşacağız. Afiyet olsun...

f.turkel@zaman.com.tr

Lipton öncü ve ilk sırada olsada ben "Rize Turist Çay"adlı markadan şaşmam..nedense içtiğim hiçbir çay markasını sevemedim bundan başka..ve bir de aynı markanın tomurcuk çayını(küçük metal teneke kutuda olanını)seviyorum..